hibiscus Dyktando Seniora

Dyktando Seniora (18.05)

Dyktando dla słuchaczy Uniwersytetu Trzeciego Wieku

Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie

Cyrkowe występy

 

Historia sztuki cyrkowej sięga czasów starożytnego Rzymu. W Europie rozkwitła w średniowieczu, kiedy pojawili się wędrowni kuglarze zwani później hecarzami, a na Rusi skomorochami. Do najpopularniejszych przedstawicieli cyrkowców zalicza się akrobatów i mimów oraz charakterystycznych klaunów, nawiązujących do tradycyjnych postaci komicznych, takich jak Arlekin czy Pierrot.

Do miasta zjechała wędrowna trupa, a z nią cyrkowe budy i menażeria. Beznogi korsarz o trupiej cerze żebrał z wrzeszczącą papugą na ramieniu. Ptak strzepywał piórka i przekrzywiał żółto-zieloną główkę. Nikt jednakże nie wrzucał datków. Niedaleko od niego żongler podrzucał do góry maczugi. Obok klaun – wymalowany przebieraniec w za dużych butach i ze sztucznym kolorowym nosem – rozśmieszał publiczność.

Obskurny, sklecony naprędce namiot cyrkowy stał się miejscem niby-artystycznych działań pseudoartystów. W zszarzałym, a nawet w sczerniałym kabacie, który może kiedyś był koloru lapis-lazuli, konferansjer z quasi-jankeskim akcentem wrzeszczał, przekrzykując brzmiące śmichy-chichy. Wokół trybuny dla honorowych widzów czuć było ohydny, porażający nozdrza zapach skunksa. Znienacka na arenie pojawiły się zhardziałe charty, cocker-spaniele, wyżły, rottweilery i niby-kosmate, pochodzące z Chin pieski chow-chow. Po nich żółwie z chorągiewkami przyczepionymi do pancerzy. Orangutany posługiwały się wprawnie nożami do rozłupywania orzechów kokosowych i długo huśtały się na ogonach. Niezły miszmasz, bo po chwili wbiegły z rozdętymi chrapami, nurzające się w grząskim błocie araby. Słychać było stłumiony charkot i hurkot, przerywany głośnym rżeniem. Ubrana w żorżetową spódniczkę mini, opinającą jej superkształtne, niemal zhellenizowane ciało, treserka batem zmuszała zziajane konie, aby hasały wte i wewte. Na koniec rozhulane zwierzęta zakończyły swoje hocki-klocki i opuściły arenę. W loży zahuczały brawa. Wokół krzyczano: „Pomóżmy zwierzętom!”. Agitowano niezamożnych przechodniów, którzy wysupływali pieniądze na żywność dla całego zwierzyńca. Któż mógłby odmówić datku na tak zbożny cel?

Później całe towarzystwo ruszyło ku wyjściu. Przepychano się bez ceremonii, żeby jak najszybciej powrócić do domu. Ekspobożnisie, hulajdusze, huncwoty, przedstawiciele półświatka i zwykli współrodacy czmychali do domów.

 

Uwagi poprawnościowe do dyktanda zatytułowanego CYRKOWE WYSTĘPY

 

Poprawne napisanie tekstu dyktanda wymagało znajomości kilku zasad  ortograficznych, które pokrótce warto przybliżyć. Są to:

Pisownia z łącznikiem

– z łącznikiem pisze się zestawienia rzeczownikowe o członach równorzędnych, które oznaczają równoważne cechy lub funkcje osoby lub przedmiotu, np. fryzjerka-kosmetyczka to osoba wykonująca równocześnie dwa zawody wyznaczone członami zestawienia, laska-parasol to przyrząd pełniący równorzędnie funkcje laski i parasola, hocki-klocki, śmichy-chichy, mur-beton;

– w rzeczownikach złożonych z dwóch różnych członów znaczeniowo nierównorzędnych piszemy wyjątkowo łącznik wtedy, gdy kolejność tych członów została przestawiona, np. herod-baba, cud-dziewczyna, czar-ziele, cud-dieta. Coraz więcej takich konstrukcji pojawia się w polszczyźnie pod wpływem języka angielskiego. Ich pisownia jest niejednolita, dlatego każdy przykład należy traktować indywidualnie i sprawdzać w słowniku;

 

– przymiotniki złożone z dwóch członów równorzędnych znaczeniowo piszemy zawsze z łącznikiem. Wyznacznikiem formalnym może tu być spójnik i, który podstawiamy zamiast łącznika. Np. flaga biało-czerwona (biała i czerwona), Akademia Górniczo-Hutnicza (górnicza i hutnicza), kraj przemysłowo-rolniczy (przemysłowy i rolniczy). Tak samo z łącznikiem piszemy przymiotniki złożone z więcej niż dwóch członów równorzędnych, np. biało-czerwono-niebieski (= i biały, i czerwony, i niebieski), słownik polsko-francusko-hiszpańsko-włoski, a także przymiotniki trójczłonowe, w których dwa pierwsze człony są bliższym określeniem trzeciego, np. staro-cerkiewno-słowiański (= starocerkiewna gałąź języków słowiańskich), północno-wschodnio-polski (= dotyczący Polski północno-wschodniej);

 

pisownia niby, quasi

w połączeniach tych stosuje się łącznik, np. niby-Amerykanin, niby-artysta, niby-człowiek, niby-ludowy, niby-orientalny, niby-romantycznie, quasi-deficyt, quasi-nauka, quasi-opiekun, quasi-Polak, quasi-umysłowy.

UWAGA 1: Niby w terminach przyrodniczych pisze się łącznie, np. nibybłona, nibyjagoda, nibykłos, nibyliść, nibynóżki, nibytorebka, podobnie jak w terminie astronomicznym nibygwiazda.

UWAGA 2: Należy odróżnić cząstkę niby-, pisaną z łącznikiem, wskazującą na pozory bycia kimś lub czymś innym, np. niby-demokratyczny (= pozornie demokratyczny) — od przyimka niby (pisanego rozłącznie), występującego w funkcji porównawczej: miękki niby gąbka, postać niby nieznajoma, ale głos nieobcy.

 

Pisownia łączna

– pisownię łączną mają dawne połączenia przyimkowe, które we współczesnej polszczyźnie są zrostami, np. dlaboga, dlaczego, dlatego, dokoła, donikąd, dookoła, dopóki, dopóty, doprawdy, dotąd, dotychczas, nadal, nadaremnie, nadto, nadzwyczaj (= wyjątkowo), naonczas, naówczas, naprawdę, naprędce, naprzeciwko, naprzód, naraz, nareszcie, nasamprzód, natenczas, natomiast, natychmiast, naumyślnie, nawzajem, nazbyt, nieomal, niespełna, niezadługo (= wkrótce), omal, podówczas, pojutrze, pokrótce, pomaleńku, pomalutku, pomału, ponadto, poniewczasie, popojutrze, pospołu, pośrodku, potem (= później), powoli, powolutku, przedtem (= dawniej, wcześniej), przedwczoraj, przeto, wbrew, wcale, wkoło, wniwecz, wonczas, wówczas, wpław, wpośród, wprawdzie, wprost, wprzód (= najpierw), wprzódy, wraz, wręcz, wspak, wstecz, wszerz, wte i wewte, wtem (= nagle), wtenczas, wzdłuż, wzwyż, zadość, zaiste, zaledwie, zanadto, zanim, zapewne, zaprawdę (= istotnie), zaraz, zarazem, zarówno, zatem, zawczasu, zazwyczaj, zgoła, znienacka, znowu, znów, zrazu, zresztą.

pisownia eks, super

przedrostki pisze się zawsze łącznie z rzeczownikami i przymiotnikami, które nie są nazwami własnymi, np. superkształny, ekspobożnisie, eksmąż. W wypadku połączenia tych przedrostków z nazwami własnymi: nazwiskami, nazwami członków narodów, nazwami państw itp., czyli wyrazami pisanymi wielką literą, po tych przedrostkach stosuje się łącznik, np. eks-Amerykanin (= były Amerykanin);

Pisownia ch, h

h piszemy

a) w wyrazach i formach pokrewnych wymienia się na sz, np.

duchdusza, głuchygłuszyć, muchamuszka, oddychaćdyszy, piechurpieszo, suchysusza;

UWAGA: W niewielkiej grupie wyrazów mimo wymiany na -sz zachowujemy w formie podstawowej h: watahawatasze, yamahayamasze.

b) występuje na końcu wyrazu, np.

dach, pech, puch, na ulicach, o samochodach; wyjątek stanowią: ajatollah, Ajudah, Allah (albo: Allach), bismillah, Boh, Czatyrdah, druh, Fatah (albo: FATAH), Hezbollah, inszallah, Peckinpah, porohy, Ptah, Ramallah, Savannah, spah (albo: spahis), szahdah, Utah; pisownię tę motywujemy ortograficzną wiernością wyrazów zapożyczonych w stosunku do źródeł arabskich, ukraińskich i innych;

c) występuje po literze s, np.

eschatologiczny, pascha, schab, schadzka, schładzać, schodki, schron;

WYJĄTKI od tej reguły to roshar oraz wyrazy obcego pochodzenia, w których połączenie sh czytamy jak sz, np. shimmy, show, a także wyrazy z przedrostkami dys-, fis-, np. dyshonor, fisharmonia.

d) występuje w rozpoczynającej wyraz cząstce chalko-, chiro-, chondro-, choreo-, chrono-, chryzo-, np. chalkofilny, chalkografia, chalkopiryt; chiromancja, chiropraktyka, chirotechnika; chondroblast, chondrografia, chondrologia; choreodram, choreografia, choreoterapia; chronograf, chronologia, chronometr; chryzoberyl, chryzolitowy, chryzopraz;

 

ch piszemy

a) w wyrazach i formach pokrewnych następują wymiany głoskowe, np.

h – g wahaniewaga

h – ż druhdrużyna

h – z błahybłazen;

b) występuje w rozpoczynającej wyraz cząstce hekto-, helio-, hetero-, higro-, hiper-, hipo-, homeo-, homo-, hydro-, np.:

hektograf, hektolitr, hektopaskal;

heliocentryzm, helioenergetyczny, heliometr;

heteroatom, heteroseksualny, heterosfera;

higrometr, higromorficzny, higroskop;

hiperinflacja, hiperpoprawność, hipertymia;

hipoalergiczny, hipocentrum, hipodrom;

homeopatia, homeostaza, homeotermiczny;

homocentryzm, homofonia, homologacja;

hydrobus, hydroelektrownia, hydrologia.

W innych wypadkach wątpliwości może rozstrzygnąć słownik.